Home » Featured

I kaal ua gamgi’n ngaidan tuomsah

3:05 a.m. No Comment

Soilienmang“ Leitung kawlningli a um, mihingte a Gamlei uh ki-uhkhumdan leh tawndan  Zilin Simleivai, Sakhuo , Ne-le-ta suina leh Ngaidan tuom bi-khat neichiet uhi. ”

Khovel Gampeidan leh umna thei nawpna di’n , North, South, East ,West chiin ana um a, tuoban a gamkaituom min Europe, Asia, Countries etc. in ang um sukia dim diam hi. Agam gamin  kikhenna boundaries a neichiet a, poiltiks, religious, governing  , Laws , preambles  etc. ki vaipuodan tuom chiet nei ua, tua leh buaina zong tuom chiet ma nei uhi . khovel pilna sangin, changkang mama a, sciencetifice leh kemputerage hun a hi dungjui’n Khovelpi khu ‘Global villages’ khotaneo khat chi’n minvo hi tahi. Nichin hunchin News tea pat thu leh laa a sia a phate a huntah in kimu leh ki za chet chet ta hi .Ei Zo-minamte zong  khangto mama , tua gam le munte khosa leh inbul detin ki um ta zengzung hi. Hinanleh, I pansan ut pen  Zo-minamte tenna kumpi-vaikhawmna tuomtuom neai a umte, India, Burma, Bangladesh leh Gamkhat sung a umte ngaidan leh buaina kikup ut ihi..

India leh Myanmar Zo-minamte ngaidan:

Kawlgam leh Vaigam (India & Myanmar) um zomi chiet chiet dingin, I lungsim leh pienken ngaituona kibang kim sitset lou ding hi. Democracy Govt. leh Military Govt. Ki-uhkhumdan, thuginpi leh kivaikhawmdan kibang ngailou a, zong Gamkhat sua’n  ki kumkhat ngailou ding hi . Tambang te’n Pu-Zo haa-le-suante  sisaan khat, U nau khatte, Tui-le-suong gamgi ten ang khen ta a, tualou  ideologies and strategies tuom pieng sa kia hi . I melpuodan kibang a, Ipu-pa tawn dan kizui liliai nalai sam, ahi’n Nesuina, simleivai leh ngaidan kikhat nonlou in ka mu hi. I Ham leh Pau zat u kibang kimlou a, I Literature zatdan zo’ng tuom ta hi. Siamsinna leh Sakhua zuidan zo’ng kikhie mama a, I gam leh I tenna zilin influences jou mama hi. I politiks leh I ki-organized dan leh minpuo dan zong tuom a , Movement  &  Strategy siem u zong kikhat nonlou phiel ta hi. Tui leh Suong boundary ten ang khen jie’n ngaidan tuom tuom zuidi a diai? I tuppi pen Zosuante tenna mun leh muol hi lou maw ? Ipu-Ipaten a saatsa gamte u a na kep ua , gaal le saamat, sa-ai in guoltung tuonna laamtang kai uhi. Tua thamlouin Vanleng Mangkangte zong Zogal laiin, Amei-apa, aneo-lien lungtuo ta in pangkhawm ua, nuotol lou in Ahguo-chieng taw a dou jou uhi. Lungsim piendan leh ngaituona kikhai mama ta , I pu-ipate tawndan Kingai natna leh iitna, Khua-Hausa, samat-gaalmat, saa-ai , Laamtang kaikhawmin a na buolkhawm uhi. Tuabang Pu-zo suante ki ngainin, ki iit in, pangkhawm lei Zolaukha pallun ding hi.  Zomomnou pil le siem , Nei le Lam, Ofiscers le ministers leh tangvalten I pu-Ipa sulsua Zuun in kemtha kia vai. I Nampi lunlai nisa tum kuon bang ta hi. “kawlgam vaigam ka pien zongin, zomi ka hia, zoham ka siemlou zo’ng zota ka hi veveh hi” I Pu-ipa te’n zo-minamte kiitna tepi dingin Vaphuol iitna taw ana chiemte ta hi.  Nang kawlgam Zomi, kei Vaigam Zomi taw mailam kisuan thei lou ding a,  zotate’n puonbu sungkhat pan ngaidan kupkhawm a, thuginpi khat zuikhawm pen malamsuon na hi ding hi.

Namtuom tuom i kikhen  un lungsim tuom:

Zosuante sung a Nammin (tribes) tamta  I kikhen ua, tuate I ki tuomaw baw lien pen angsuo ta hi. Mizo, Kuki, Tedim chin, , Hmar , Zo/Zou, Paite, Simte, Vaiphei, Gangte etc.) kichite zong kigawm khawm ding I thupi , a hi’n  I umna gam leh tenna mun zilin ngaidan leh pomdan kibang nonlou . Tua thamlouin  Namtha (tribe) del/dei Thangkhal leh Mate  pompie dingin I masa nalai uhi, I kikhen tamphot leh kituona leh ki-itna pieng di I bang sa uhi. Tam ten mabang a, kipukhatna sangin, Nam tuom tuom pienna leh kikhen sawnsawnna ang tutpi ki nep ding uhi jaw hi. Mangkang (British) ten India pumpi aluo leh thuneizou na’ng un, Divide and rule policy a zat u hi bou hi. India mipite din phattuomna umlou, kikhenna leh agam uh taanlaw giep uhi. Tuajie’n  zomi sunga Namtha (tribe) leh Haamtha (dialects) pom dakon vaiin, a umsa teng zong I buaipi mama uhi. Namkhat (tribe) ahing kichi chiengin  mitawm leh  tamthu’n puonawn lou hi. Bangjie I namsung leh I gamsung Zo-Delimitations pieng zing atai?  Nou – kou – amauh..!(ikaal ua tribe  leh dialects, politics leh Religious in anglaidan ta ) tua ban ah ( be le phung ) ikaal ua landmines kaam I sua giep kha ding uhi. Zomi a piching thei nain bang a poimaw ta diai? I tribe minngai sang ding e / ngaisang lou ding ? Tribe/Dialects tha pieng tam ding e / pieng kingkeng lou di ? Tambang ngaidan mipi lungsim sung a kivei den ta hi . Malam hun Gamgi siem I hi khading kingaituo hun mama ta hi. Bangdia Gamkhat sunga zosuante kipumkhat thei lou  a ta diai? Mizo/Kuki/Zomi/Tedim Chin in ik minvoh ua, tua thamlou in I tribe uh, Zo/Zou, Paite, Vaiphei, Simte, Gangte, Thaudou, Chin, Hmar, etc I buaipi khu vut vut nalai uhi. Nammin a tampien lai sia “I ngaidan tuom tuom , kikhenna, kituolouna gamgi siemsiem I bang giep di ‘ang ensah hi. Tuajie’n  Zosuante aw “ZO” min a kipumkhat leh kigawmkhawm thei nang pan la vaui….

Zokhopi leh a kimvel a Zo-minamte ngaidan:

Zogam a Sing le suong , Tui le Ann ki ning ching ta in um hi. A sung a zuu leh vaa te’n nunnuom zaidei awi ua, paachikim in bawm hi. Aw Zolei , Tuunu zalai a,  Nang bang tuunu umlou e. Political conflicts zie’n  Z.N.C. Movements  a na lawsam ta chi I thei ua, I bawl khiel nate ua pat Ziltha hun mama hi. Zotaten i silbol khiel leh Meima um sa te sudam dan I siem uh ngai mama hi. Zatang taw dam thei a um a, Sum leh pai, Pupa dan taw dam thei um veve hi. Zogam leh Kukiland movements in I Zolei zelsua ta a,  Ei-le-Ei siemthu Gamgi I ki-hawmtuo uhi.  India sorkal leh Manipur sorkal in hing theipi khalou, Eilawi Sal-Gaalbang kipung del in ki that tuotuo nalai set uhi!  Pangkhawm lei zong mithei kham kihi nailou , I tomnou taw tuibang luongkhawm nang lunggel zaw vai. Zosuante a dingin Mizoram state I nei ua, a hi’n I zoram bang I pawmthei si u hi. I umna leh I tenna chiet ua Zoram / Zogam a dingin nasatah in pan I la uah, leitung pumpi’n ang thei panpan ta hi.

Bangdia state khat sunga um zosuante kituo a ki pangkhawmthei lou? Mizoram leh Manipur states boundary in angkhen jie in haamtuom leh ngaidan tuom ki nei hi.  I kal ua gamgi in thu nei mama a, sil a pieng di bang pieng theilou hi. Tualeh Manipur state sunga Sadar Hills district, churachanpur districts chandel district te a ki um a, I districts chiet ua tup leh ngim ki nei tuom chiet ta hi. I ham leh Pau zat u kithei tua, Districts tuom jie e, Ngaidan tuom bi-khat ki nei chiet, Demands Homeland leh ideologies  in ang khen kie ta hi.  Tutham louin Lamka I Zokhopi a um Zosuante, niteng poimaw sil le ten, ne le dawn , offices le skul kaina, Hattuom leh social organisations etc. phuolpi a nisim in thutha leh peipi tuom,buainaleh kikhenna a pieng zing ta hi. Ei leh ei kibawl lel I hi ua, Khopi khat sung a ki um chiet sam a, lungsim tuom leh ngaidan tuom ki nei vevaw. Tuaban a, poimama khat kie a hi leh Chiengkonlui gamgi I siem maw ua, Kukiland leh Zogam chi’n Zosuante I kikhen ta maw ? Unaukhat, be le phung, sisaan khat I hi na u ki manghil ta ? Ei leh ei I ki theisiem lou in, kol-vaiten hing theisiem lou dia, I pam a I la’ngte kipah in khutbeng ding u hi. Sanggam, u leh Naute aw bangin a hingkhen a, bangin ngaidan tuom hing nei sah atai….! I kaal ua angkhen leh  ang daal bang umin  piengna lai di ??????

Bang politiks I zui uai!!!

Bangin kituona hing pie a, hing gawmding a tai, Eima tribe politiks / Electoral politiks? Leitung a silham sakhat a hi leh mihing ten a bawlkhiel uh kithei lou, midangte adin mitdon huai a, lung natna tunlaw zel . Silhoi I ngaituo ua, I sem ua, ngaidan ang kibat lou chiengin,  kikhen leh lampi tuom chiet ki zui ta . Ngaidan khat kia “Eima Nam(tribe) /  Innsung  ngaina in kemzou chiet photphot lei”   Mi koizong a Nam/innsungmi it leh ngaina lou in, midangte it in ngaina lou ding hi. Lamkai (Chin, paite, simte, vaiphei, zo etc,) organization te’n I  Namsung chiet kemtup masa vai chi ut ihi. I tribe organization chiet in kem zouphot him him lei, maban pen samin sa neding vat bang lel hi. Bangjie I Namsung a buaina, ngaidan, kituolou leh kikhennna pieng atai, Politics & religious kikim apeikhawm ding a I chi ua? “ Electorals politiks in I gam, I nam, I pawlpi leh I sakhua sung luodim zouta hi ”. Elections chiengin I minister/ M.L.A/I representative ding buai in I buai vengvung ua, a su-akhang Zogam sakoltal bang I dieng vaphol uhi. Siikho salou, I langpa / nu , I sanggam chi um talou in thei top  I sua in kipang chiet vevaw hi. Thunei-utna, Sumle Pai deina, Mani-angkhuol, kithupisa leh namsung buaina kipatna angsuo ta hi. Tamte jie’n  Gingtu te sunga zong ngaidan kibat lou jie in Roman Catholic, Judaism, Protestant etc. a sung a tampi hattuom in I kikhen sukie uhi. Politiks in niteng leh huntengin mihingte hinkhuo sunga um zinga, tualeh Innsung, Khuosung, Hattuom sung, Pawlpi sung, Inamsungte  a virus bangin a tengden in nasem zing hi. Hattuom khat leh khat kidemtuo leh kituom koi I uang bawl mama uhi. Hattuom jie in U nau, Innkuan, khuasung leh namsung tan pha, ki tuolouna leh kikhenna Gamgi suong I phut Isuo sa ta uhi. I umna lamphot ua , Hattuom mintha , orgnisation mintha leh ngaidantha taw i pudim chiet ta uhi . I Nam iit leh ngaina I tam seng ta ua, Iitdan leh ngainat dan tuomchiet, siingap chiet ahi’n kikhenna leh buaina tun tu I sua giep lel ta uhi.

M. Soilianmang Zou
Bhopal, Madhya Pradesh

  • Share/Bookmark
  • » Genesis of the All Manipur Christian Organisation
  • » A seminar paper on Root Cause to Racial Discrimination
  • » Christianity in Burma (Myanmar), A Brief History
  • » Jacintha Lazarus - A leader in deeds
  • » Tribal Education in Manipur: Problems & Options
  • » Why do the hill people want the Sixth Schedule?
  • » The Zo Philosophy and the Christian Values
  • » Luahdia hasiang himahleh luahlouh a a om chiang in
  • » Would you trust World Cup's octopus oracle?
  • » Ethnic Kuki Nationalism
  • Add your comment below, Be nice. Keep it clean. Stay on topic or trackback from your own site. You can also subscribe to these comments via RSS.

    Leave your response! Be polite and stick to the topic, else we will remove. Your comment will be moderated by the admin. No spam.

    You can use these tags:
    <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

    This is a Gravatar-enabled weblog. To get your own globally-recognized-avatar, please register at Gravatar.